Yoğun ve yaygın iletişim, bugünün ve yarının insanı için ilk öncelikler arasında yer almaktadır. Dünyayı zihinlerimizde küçültürken kullandığımız ilk araç “iletişim” oldu.

Ancak gelişen teknoloji ile birlikte artan iletişim olanakları yoğun ve yaygın iletişimi sağlarken, aynı zamanda bizi bir bilinmeyenle bizi karşı karşıya bırakıyordu. Bu olanağı sağlayan teknolojik altyapının sağlığımız üzerindeki etkileri uzun bir süre bizler için bilinmezler arasında yer aldı.

Özellikle cep telefonu iletişimi için zorunlu olan baz istasyonlarının insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerinin olup olmayacağı, bu olumsuz etkiler sonucu insan sağlığında meydana gelecek sonuçların neler olacağı sorunları yavaş yavaş bilinmezden bilinene doğru olması gereken yolculuğunu tamamlamaya başladı.

Bugün itibariyle baz istasyonları konusunda parça parça ortaya çıkan bilgiler biraraya gelmekte ve “bütün” ortaya çıkmaktadır. Bu “bütün”ün olumlu olmadığı artık bilinen bir gerçektir. Bu rapor, bu “bütün”ün oluşturulmasına katkı sağlamak amacıyla kaleme alınmıştır.

 Baz istasyonları, GSM. iletişimin kapsama alanını genişletmek için bina çatılarına kurulan, genellikle beyaz renkli ve kutu şeklinde, 4 metre boyunda, iki çubuk antenle bir çanak antenden oluşan ve mikrodalga yayan cihazlardır.

Mikrodalga, dalga boyu 0.1-100 cm., frekansı 0.3-300 gigahertz (Ghz) (10’ Hz=1 Ghz) olan elektromanyetik dalgalardır.

 Vücudumuzdaki manyetik alanlar, doğal çevremizdeki yerkürenin manyetik alanı ile uyum içerisindedir. Baz istasyonlarının çevresinde elektromanyetik alan oluşmaktadır ve oluşan bu elektromanyetik alanın insan vücudundaki ve doğal çevredeki elektromanyetik alandan fazla olması sebebiyle mevcut uyum bozulur. Bu da, elektromanyetik kirlilik adı verilen bir tür çevre kirliliğine neden olur.

• Mikrodalga dokuları ısıtır. (termal etki)
• Mikrodalga hücrelerin kimyasını bozar (termal olmayan ya da kimyasal etki)

• Hücrelerde büyük moleküllerin (proteinler vb.) deforme oluşu.
• Hücre zarlarının birbirine yapışması.
• Hücre zarlarında delikler açılması (elektro-porasyon)
• Ca-ATPaz ve Na-K-ATPaz enzimlerinin bozulması sonucu hücre dışına Ca”, Na’ ve K’ kaçışı.
• Sinir zarlarının bozuluşu: Sinir zarlarının bozulması ile REM uykusu adı verilen rüya görmenin azalışı, EEG değişimleri, uykusuzluk, sinirlilik, unutkanlık, depresyon, başağrısı, başdönmesi, Alzheimer, Parkinson, Multipl Skleroz gibi dejeneratif beyin hastalıkları meydana gelir.
• Hücre enzimlerinde bozulmalar.
• DNA tahribi

tümörü, lenfom (lenf bezi kanseri), ben kanseri, erbezi tümörü, çocukluk kanserleri meydana

gelmektedir.

• Mikrodalgaların göze zararları: Tavşanlar üzerinde yapılan araştırmalarda mikrodalgalar nedeniyle göz merceğinin bulanması (perde veya katarakt), göz saydam tabakasının (kornea) bulanması, renkli tabaka (iris) iltihabı, gözdibi (retina) harabiyeti meydana geldiği tespit edilmiştir.
• Mikrodalgaların kulağa zararları: 20 mJ/cm3’ten daha düşük dozda darbeli mikrodalga enerjileri bile kulak çınlamasına ve işitme kaybına yol açmaktadır. 
• Mikrodalgaların cinsel yaşama etkileri: Deney hayvanları üzerinde yapılan çalışmalarda erbezlerindeki hücrelerin ölmesi sonucu kısırlık, mutant yavruların doğması, dölütün dölyatağında ölmesi, adet bozuklukları, östrojen artışı nedeniyle gebeliğin tehlikeye girmesi, düşüklerin artması tespit edilmiştir. Mikrodalgaya maruz kalan fizik tedavi teknisyenlerinde yukarıdaki rahatsızlıklar tespit edilmiştir.
• Mikrodalgaların bağışıklık sistemine zararları: Mikrodalgaların vücuttaki T8 lenfositlerini ve doğal öldürücü (natural killer) lenfositlerini azalttığı, antikorları azalttığı ve dolayısıyla bağışıklık sisteminin çöktüğü artık tıbbi bir gerçekliktir.
• Mikrodalgaların kana zararları: Mikrodalgalar kan hücrelerini (alyuvar, akyuvar, pıhtı oluşturucu pulcuklar) azaltır, kanın kimyasını bozar, beyin ve kan için çok önem taşıyan bir enzim olan asetilkolin esterazı azaltır. Bu enzimin azalması ölüme yola açar.

 Bir bilinmeyen olarak insanlığın karşısına çıkan baz istasyonları ile ilgili olarak yoğun şekilde araştırmalar devam ettirilmektedir. Bu araştırmalardan sonuçları açıklanan bazıları şunlardır:

• İngiltere’de bulunan NRPB (Ulusal Radyasyondan Korunma Komitesi), 100 kHz üzerindeki mikrodalgaları kanser yapıcı olarak ilan etmiştir. (Doll raporu)
• Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan EPA (ABD. Çevre Koruma Ajansı) da mikrodalgaların kanser yapıcı özelliği bulunduğunu ilan etmiştir.
• Amerika Birleşik Devletleri/Seattle’daki Washington Üniversitesi’nde Dr. Billy Guy tarafından 5 yıldır süren yapılan araştırmalarda, düşük dozdaki mikrodalgaların sıçanlarda kansere yol açtığı tespit edildi ve bu sonuçlar EPA tarafından onaylandı.
• Amerika Birleşik Devletleri/John Hopkins Hastanesi’nde gerçekleştirilen bir çalışmada New York telefon işçilerinde lösemi, lenfom ve beyin tümörü hastalıklarının yoğun olarak görüldüğü tespit edilmiştir.
• Belçika’da A Maes baz istasyonu altında 2 saat bırakılan insan kan hücrelerinde kromozom kırıkları meydana gelmiştir.
• İstanbul/Aksaray’da bulunan bir banka şubesinin bütün çalışanlarında meydana gelen KBB. rahatsızlıkları sonucunda İstanbul 1. Sulh Hukuk Mahkemesi’nin 1999/406 D. İş sayılı dosyasında yapılan bilirkişi incelemesi ile meydana gelen rahatsızlıkların banka şubesinin karşısında bulunan baz istasyonundan kaynaklandığı ve hatta cama yakın oturan personelin daha fazla etki altında kalarak rahatsızlıklarının diğerlerine göre arttığı tespit edilmiştir.
• İstanbul/Bağdat Caddesi’nde bulunan baz istasyonları ile ilgili TÜBİTAK’a başvuran bir yurttaşın yaptırdığı inceleme sonucunda , bu bölgede bulunan baz istasyonlarının yanında en fazla 2 saat 45 dakika kalınabileceği belirlenmiştir.

 Baz istasyonlarının sağlığa zararlı olduğu gerçeğinin ülkemiz kamuoyuna yansıması ve bunun akabinde konu ile ilgili sivil toplum örgütlerinin yapmış oldukları çalışmalar sonunda konuya hassas bir şekilde eğilen Çevre Bakanlığı tarafından bir genelge çıkartılmıştır. Genelgenin çıkışı, ortada hiçbir yasal düzenleme bulunmayan bu konu için getirdiği bazı düzenlemeler nedeniyle oldukça olumlu karşılanmıştır.

Genelgenin getirdiği bu hükümler Amerika Birleşik Devletleri’nde Başkan Clinton tarafından yayınlanan memorandum’daki kararların bir benzeridir. Yine Avrupa Birliği düzenlemeleri de bu genelgede yer alan hükümlerle aynıdır.

Genelgenin uygulanması esnasında bir çok sorun yaşanmışsa da, kamuoyu ve genelgeyi uygulayacak kamu görevlileri bilgilendirildikçe uygulama sorunları azalmış ve hızla gerek kamu kurumları ve gerekse sivil toplum örgütleri tarafından baz istasyonları listeleri oluşturulmuş ve ölçümler gerçekleştirilmeye başlanmıştı. 

Genelgede de sarahaten belirtildiği gibi baz istasyonları ile ilgili bakanlık aslında Ulaştırma Bakanlığı’dır. Ancak Ulaştırma Bakanı –aynen sabit ücret sorununda olduğu gibi- uzun bir müddet baz istasyonları konusunda sessizliği tercih etmiş, sessizliğini ilk bozduğunda da baz istasyonlarının sağlığa zararı olmadığı, bu konuda itiraz edenlerin 3. GSM: ihalesinin gerçekleşmemesini isteyenler olduğunu ifade etmiştir.

Ancak 3. GSM. ihalesini kazanan konsorsiyumun sözleşmenin imzalanması için baz istasyonları konusunda hukuki bir düzenlemenin yapılmasın bir ön-şart olarak ortaya koyması üzerine Ulaştırma Bakanlığı tarafından Mobil Telekominikasyon Şebekelerine Ait baz İstasyonlarının Kuruluş Yeri, Ölçümleri, İşletilmesi ve denetlenmesi Hakkında Yönetmelik hazırlanarak yürürlüğe konulmuştur. 

• Yönetmeliğin 12. maddesi ölçüm sonuçlarını değerlendirecek tek makam olarak Bakanlığı göstermektedir.

• Yönetmeliğin 22. maddesine göre, muhitinde bir baz istasyonu bulunan yurttaşımızın baz istasyonu için ölçüm talep etmesi halinde ölçümün yapılabilmesi için ölçüm bedeli yatırması gerekmektedir. Yani ölçüm için başvurmak, sadece bedelini ödeyebilecek güçte yurttaşların kullanabileceği bir imkan olarak düzenlenmiş, parası olmayan yurttaşlarımızın bu başvuru hakkı ellerinden alınmıştır.

• Gerek Batıdaki düzenlemeler ve gerekse yukarıda sözü edilen Çevre Bakanlığı genelgesinde yer aldığı şekilde; kamu binaları, okul, hastane, kreş, kışla, park gibi yapı ve alanlara baz istasyonunun kurulması kesinlikle yasak iken, bu yönetmeliğin 16. maddesi ile sağlık kurumları, okul öncesi eğitim, temel eğitim ve orta öğretim kurumlarına, kurumun yetkilisi ve mahallin mülki amirinden izin alınmak sureti ile baz istasyonu kurulabilme imkanı getirilmiştir. Üniversiteler, öğrenci yurtları, kışlalar ve diğer kamu binaları ile park alanları gibi yapı ve alanlarda böyle bir izne dahi gerek görülmemiştir.

• Yönetmeliğin 13. maddesinde baz istasyonlarında müsaade edilen limit değerler belirtilmiştir. 12. maddede ise, bu limit değerlerin altında kalan baz istasyonlarına standartlara uygun olduğuna dair bir belge verileceği bildirilmiştir. Yani, eğer limit değerlerin altında ise, okul ve hastane gibi kritik yerler de dahil olmak üzere, tüm meskun mahallere baz istasyonu kurulabilir.  

• Yapılan ölçümler sonucunda, baz istasyonunun limit değerleri aşmadığı tespit edilmiş olsa bile, bu çok sağlam bir bilgi olmayacaktır. Şöyle ki; yanlış yer seçimi ve hatalı yerleşim ile verilen limit değerlerin aşılması sözkonusudur. Baz istasyonu anteninin ana hüzmesinin ne yöne baktığı ve yansımalar durumu oldukça değiştirebilmektedir. Tek yönlü yayınlarda mikrodalgalar dar bir hüzme şeklinde gönderilir, hüzme daraldıkça güç artar, dar hüzme çevredeki yakın binalardan ya da balkonlardan yansıdığında ve telefon görüşmeleri çoğaldıkça bu değer artacaktır.

Tüm bu açıklamalarımız sonucunda mevcut yönetmeliğin insan sağlığını koruyucu hükümler getirmediği rahatlıkla söylenebilir. Bu yönetmeliğin yürürlüğe girmesinin ardından kamu sağılığına önem vererek çalışma yürüten İstanbul İl Mahalli Çevre Kurulu ilginç bir olaya imza atarak bu konu ile ilgili bir kararını Resmi Gazetede yayınlattı. 

• İstanbul Valiliği İl Mahalli Çevre Kurulu Kararı (RG.21.08.2000 sayı:24147) 

 sonuç ve önerilerimiz

 Bütün bu açıklamalarımız ışığında acilen yerine getirilmek kaydıyla aşağıdaki önerilerimizi kamuoyunun ve ilgili kurumların dikkatine sunuyoruz:

• Baz istasyonlarının faaliyetine ilişkin tüm hukuki düzenlemeler bir yasa çatısı altında bir araya getirilerek düzenlenmelidir.
• Mevcut yasal düzenlemede kesinlikle şu hükümler yer almalıdır:
• Kamu kurumları, okul, her türlü eğitim kurumu, çocuk sağlığı ve bakımıyla ilgili kurumlar, askeri tesisler, akaryakıt istasyonları ve dolum tesisleri, rehabilitasyon ve bakımevleri, huzur evleri, oyun alanları, parklar gibi çocuk, yaşlı ve hastaların bulunabileceği ve insanları toplu halde bulunabilecekleri alanlara baz istasyonları kurulması yasaklanmalıdır. 
• Bu alanların dışında kalan yerler için yerel yönetimlerin görüşü alınarak o yerin mülki amirince mahalli çevre kurulu kararları da dikkate alınmak suretiyle verilecek izin sonucu baz istasyonları kurulabilmelidir.
• Kurulmuş veya kurulacak baz istasyonlarını oluşturacağı elektromanyetik alan yoğunluğu kabulünde ICNIRP (International Comission on Nonionizing Radiation Protection)’nin limit değerleri esas alınmalı, ancak Batı’da ki bu konuda yapılan araştırmalara paralel olarak bu liste altı ayda bir yenilenmelidir.
• Tespit edilen limit değerler her bir baz istasyonu için olsa bile birbirine yakın baz istasyonlarının kurulması halinde tespit edilen değerler daha da geri çekilmeli ve yeni bir alt değer oluşturulmalıdır.
• Mevcut baz istasyonlarının adreslerinin bir ay içerisinde bulundukları mahallin mülki amirine bildirmesi için ilgili şirketlere yükümlülük getirilmelidir.
• Bu yükümlülüğü yerine getirmeyen şirketlere ait baz istasyonlarının tamamı sökülmeli ve eksik bildirim halinde bildirilmeyen baz istasyonları ölçüm yapılmaksızın sökülmelidir.
• Bildirilen baz istasyonları üzerinde mümkün olabilecek en kısa sürede ölçüm yapılarak baz istasyonu faaliyetinin limit değerler uygun olup olmadığı tespit ettirilmeli, limiti aşan faaliyette bulunan baz istasyonlarının limite uygun faaliyet yapar hale getirilmesi için ilgili şirketlere 7 günü aşmayacak şekilde süre verilmelidir.
• Ölçümü yapılan ve faaliyeti limit değerlerin altında kalan baz istasyonlarının müteakip faaliyetinin limit değerleri aşıp aşmayacağı konusunda tedbir olarak baz istasyonu üzerinde herhangi bir değişiklik yapıldığında bozulabilecek bir işaret ve mühür konulmalıdır.
• Baz istasyonlarının kuruluştan sonraki faaliyetleri konusunda yerel yönetimlerin ve tüketici derneklerinin de dahil olabileceği mahalli takip kurulları oluşturulmalı bu kurullara denetim, ceza uygulama gibi yetkiler tanınmalıdır.

Bütün bu önerilerimizin yerine getirilmesi de esasen insan sağlığının korunması anlamında yeterli güvenceyi sağlayamayabilir. Bu nedenle sonuç olarak binlerce baz istasyonu içinde yaşayan bir ülke olmaktansa baz istasyonlarının insan yerleşiminin olmadığı mekanlara kurulması yönünde yasal düzenleme yapılmalı ve insan yaşamının söz konusu olduğu yerlere baz istasyonu kurulması yasaklanmalıdır. 

1-Doç. Dr. Selçuk Alsan,Cep Telefonlarının Sağlığa Zararları.

2-Doç. Dr. Levent Sevgi, Elektromanyetik Kirlilik, Cep Telefonları ve Baz İstasyonları, EMO İstanbul Şubesi Bülteni Ocak-Temmuz 2000 sayısı.

3-Dr. Efe Onganer, Cep Telefonu ve Sağlık, www.nethaber.com/haber/yazarlar/0.1084.281_7.00.html

4-Zülfü Livaneli, Baz İstasyonu Cinayeti, Sabah Gazetesi, 30.06.2000

5-Prof. Dr. Nesrin Seyhan Atalay, Bilişim toplumuna Giderken Elektromanyetik Kirlilik Etkileri Sempozyumu Tebliği.

6-Operatörlerden Baz Savunması: İstasyonlar Standartlara Uygun, www.nethaber.com/haber/haberler/0.1082.16148_3.00.html

7- Cep Yasaklanmalı, Radikal, 30.06.2000 (Ankara Tabip Odası Açıklaması)

8-Perihan Mağden, İçine Sindirmek, Su Bu; Uzuyor Bu Konu, Radikal, 30.06.2000

10- www.bilimteknik.cumhuriyet.com.tr/w/b1404.htm

11-TÜBİTAK’ın Korkutucu Raporu, Hürriyet İstanbul, 29.08.2000-09-07

12-IEGMP (Independent Expert Group on Mobile Phones) Raporu, Mobile Phones and Health, http://www.iegmp.org.uk)

13-F. Akleman-L. Sevgi, FDTD Analysis of Human Head – Mobile Phone Interaction in Terms of Specific Absorption Rate (SAR) Calculations and Antenna Design, Proc. of IEEE-APS, Conference on Antennas & Propagation for Wireless Comm., pp.85-88, Waltham, MA, USA 1998